موانع رشد و توسعه تجارت الکترونيک در ايران

نوشته شده در تجارت الکترونیک

 موانع رشد و توسعه تجارت الکترونيک در ايران

چكيده

         تجارت الكترونيك و شاخه هاي متعدد آن در قرن حاضر از ضروريات چشم ناپوشيدني مي‌باشد. لذا براي استفاده از اين فن‌آوري نوين، لازم است عوامل محيطي بعنوان زيربنا مورد بررسي و مطالعه و بازنگري قرار گيرند. براي رسيدن به اين منظور لازم است ابتدا عوامل و در واقع موانع محيطي شناخته و اولويت‌بندي شوند، سپس ضريب اهميت هر كدام را معين كنيم و با ارا‍يه راه حل در نهايت الگويي جهت پياده‌سازي مناسب تجارت الكترونيك ارائه نمائيم.

 در اين طرح پژوهشي نيز سعي بر اين شده است که به اين هدف نيل شود.

 

مقدمه 

      براي تجارت الكترونيكي تعريف هاي گوناگوني ارائه شده كه اغلب آنها مبتني بر تجربه هاي گذشته در استفاده از تجارت الكترونيكي بوده است. كميسيون اروپايي در سال ۱۹۹۷ تجارت الكترونيكي را به اين شكل تعريف كرد: «تجارت الكترونيكي بر پردازش و انتقال الكترونيك داده ها، شامل متن، صدا و تصوير مبتني است. تجارت الكترونيكي فعاليت هاي گوناگوني از قبيل مبادله الكترونيك كالاها و خدمات، تحويل فوري مطالبات ديجيتال، انتقال الكترونيك وجوه، مبادله الكترونيك سهام، بارنامه الكترونيك، طرح هاي تجاري، بازاريابي مستقيم و خدمات پس از فروش را در بر مي گيرد. 
وزارت صنايع و تجارت ژاپن هم در تعريفي كه از اين مقوله ارائه داده آورده است: «تجارت الكترونيكي كه تا چندي قبل به تعداد معيني از شركت ها محدود بود در حال ورود به عرصه جديدي است كه در آن تعداد زيادي از مصرف كنندگان در شبكه حضور دارند به علاوه محتواي آن از حيطه مبادله داده هاي مربوط به سفارش دادن يا قبول سفارش فراتر رفته و فعاليت هاي عمومي تجاري از قبيل تبليغات، آگهي، مذاكرات، قراردادها و تسويه حساب ها را نيز در برگرفته است.
امروزه حضور در بازارهاي جهاني به کمک شيوه‌هاي موفق و كارآمد كه خود نمايي از توانمندي اقتصادي كشورها را به تصوير مي‌كشد، از جمله ضرورتهاي تطبيق با نظام بين‌المللي كنوني به لحاظ پيشرفتهاي حاصله در عرصه‌هاي اقتصادي و صنعتي آن است. بي‌شك، بهره‌گيري از فن‌آوري اطلاعات يكي از حلقه‌هاي لازم براي افزايش كارايي تجاري در اقتصاد ملي است. نيل به هدف افزايش كارايي، مستلزم اقدام در دو محور اساسي اطلاع‌رساني بازرگاني و تسهيل تجاري است. اطلاع‌رساني بازرگاني، با شكستن انحصار اطلاعات، زمينهء رقابت و در نتيجه، ارتقاء بهره‌وري را افزايش داده و گام بلندي در تأمين عدالت اجتماعي بشمار مي‌رود. در محور تسهيل تجاري بايد از شيوه‌هاي نوين بازرگاني بهره جست كه شامل بكارگيري از بارکد، استانداردهاي تبادل الكترونيكي داده‌ها و انجام معاملات بصورت تجارت الكترونيكي و بدون كاغذ مي‌شود. يكي از ويژگي‌هاي مهم تجارت الكترونيك، روان‌سازي روشهاي فعاليت و در نتيجه كاهش هزينه عمليات بازرگاني است. بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه استفاده از تجارت الكترونيك، 21 تا 70 درصد صرفه‌جويي در هزينه‌هاي فعاليتهاي مختلف ايجاد مي‌كند.  ايجاد تسهيلات تجاري مجموعه‌اي است كه مي‌تواند روشنايي بخش راه حضور بيشتر در مبادلات جهاني باشد و با تسهيل ارتباط ميان عوامل عرضه و خريد كالا و خدمات، حجم تجارت روند افزون يافته و مبادلات، سريع، مطمئن و كاراتر خواهد شد. اما تحصيل چنين فرآيندي مستلزم تدابير و ابتكاراتي پويا در جهت اصلاح ساختار و حذف موانع محيطي است. در جهت مرتفع نمودن موانع مزبور، از جمله راه‌كارهايي كه لزوم توجه به آن احساس مي‌شود، اشاعه فرهنگ استفاده از تسهيلات تجاري و آشنايي تمامي بخشهاي تجاري با كاربرد چنين امكاناتي است. بدون ترديد، بهره‌گيري خردمندانه از فن‌آوري تجارت الكترونيك مي‌تواند ما را در بهبود كارايي تجاري و حضور فعالتر در عرصه تجارت جهاني ياري داده و به تقويت جايگاه كشور در بازارهاي منطقه‌اي و جهاني كمك كند.
بر اساس پيش بيني هاي به عمل آمده، اجراي طرح تجارت الكترونيكي  در كشور طي سال هاي برنامه سوم توسعه حدود ۲۱۰ ميليارد ريال هزينه در بر خواهد داشت، برآوردها نشان مي دهد اين هزينه ها داراي توجيه اقتصادي بسيار بالاست و در همان سال اول اجراي اين طرح به سرعت مستهلك خواهد شد.
رشد سريع و روزافزون تجارت الكترونيكي در كشورهاي پيشرفته و مزيت هاي رقابتي حاصل، به مفهوم آن است كه كشورهاي در حال توسعه بايد سريعاً در استراتژي ها و سياست هاي تجاري و بازرگاني خود تجديدنظر اساسي به عمل آورند.
بسياري از اقتصاددانان، متخصصان و آينده نگرها بر اين باورند كه در سال هاي اخير انقلابي مشابه انقلاب صنعتي به وقوع پيوسته كه جهان را وارد عصر اطلاعات ساخته و بسياري از جنبه هاي اقتصادي و اجتماعي حيات بشر را دستخوش تحولي عميق كرده است. 
يكي از ابعاد اين تحول تغييرات عميقي است كه در روابط اقتصادي بين افراد، شركت ها و دولت ها به وجود آمده است. مبادلات تجاري بين افراد با يكديگر، شركت ها با يكديگر و افراد با شركت ها و دولت ها به سرعت از حالت سنتي خود كه عمدتاً مبتني بر مبادله بر مبناي اسناد و مدارك كاغذي است خارج شده و به سوي انجام مبادلات از طريق بهره گيري از سيستم هاي مبتني بر اطلاعات الكترونيكي در حال حركت است. تجارت الكترونيكي به دليل سرعت، كارآيي، كاهش هزينه ها و بهره برداري از فرصت هاي زودگذر عرصه جديدي را در رقابت گشوده است تا آنجا كه گفته مي شود عقب افتادن از اين سير تحول نتيجه اي جز منزوي شدن در عرصه اقتصاد جهاني نخواهد داشت. 
گسترش و توسعه تجارت الكترونيكي به لحاظ كاهش هزينه مبادلات، سرعت بخشيدن به انجام مبادله، تقويت موضع رقابتي ايران در جهان، بهره گيري از فرصت هاي زودگذر در عرصه صادرات و حتي خريد به موقع كالا از خارج كشور داراي منافع فراوان در زمينه كاهش هزينه و افزايش صادرات، اشتغال و توليد است. 
براساس برآوردهاي به عمل آمده ارزش فعلي صادرات جهاني كالا و خدمات حدود ۷ هزار ميليارد دلار است كه از اين مبلغ ۵۰۰ ميليارد دلار صرف تهيه و مبادله اسناد مربوطه مي شود. به عبارت ديگر حدود ۷ درصد ارزش مبادلات را هزينه تهيه و مبادله اسناد تشكيل مي دهد. با الكترونيكي شدن اين مبادلات، هزينه تهيه و مبادلات اسناد به شدت كاهش خواهد يافت. برآوردهاي انجام شده نشان مي دهد استفاده از مبادله الكترونيك به جاي روش هاي سنتي مبتني بر كاغذ موجب ۲۱ تا ۷۰ درصد صرفه جويي در هزينه فعاليت هاي مختلف تجاري مي شود. 
آمار رسمي نشان مي دهد: طي سال هاي ۷۵ تا ۷۸ ارزش جاري توليد ناخالص داخلي ايران بيش از دو برابر حجم نقدينگي بوده است، به عبارت ديگر، سرعت گردش پول اندكي بيش از ۲ است و با مبنا قرار دادن اين رقم ارزش مبادلات در كشور لااقل دو برابر ارزش توليد ناخالص داخلي خواهد بود. 
بديهي است با توجه به حجم مبادلات تجاري در كشور اجراي كامل طرح تجارت الكترونيكي در
كوتاه مدت امكان پذير نخواهد بود بنابراين اگر هدف را بر الكترونيك شدن مبادلات در عرصه تجارت خارجي قرار دهيم به واقعيت نزديك تر خواهيم بود. 
براساس پيش بيني هاي به عمل آمده اجراي طرح تجارت الكترونيكي در كشور طي سال برنامه سوم توسعه حدود ۲۱۰ ميليارد ريال هزينه در بر خواهد داشت. برآوردهاي صورت گرفته نشان مي دهد: اين هزينه ها داراي توجيه اقتصادي بسيار بالاست، هزينه هاي صرف شده در همان سال اول اجراي اين طرح به سرعت مستهلك خواهد شد. 
تاكنون موانع بسياري براي به تعويق افتادن تصويب و اجراي طرح تجارت الكترونيكي در ايران برشمرده شده است. 
در اين مقاله سعي بر اين شده است تا با شناسايي موانع رشد و توسعه تجارت الکترونيک در ايران راهي براي شناخت راهكارهاي مناسب جهت بهبود روند توسعه اين پديده نوپا در ايران گشوده شود.

مرور تحقيقات پيشين

مطالعه در خصوص شناسايي موانع رشد و توسعه تجارت الکترونيک در كشورهاي توسعه يافته در طي سالهاي اخير به فراواني انجام پذيرفته اما با توجه به تحقيقاتي كه انجام شده است، متاسفانه توجه چنداني به اين مقوله به صورت پژوهشي علمي در داخل كشور ايران  انجام نپذيرفته است.
بنابر تحقيقي که انجام پذيرفته است، از جمله مواردي كه جلوي پيشرفت تجارت الكترونيك را در ايران مي گيرد، جزيره جزيره بودن سيستم هاي مكانيزه بخش هاي مختلف در يك بنگاه اقتصادي، به ويژه بخش حسابداري آن بنگاه است. مثلاً ممكن است بخش توليد سيستمي مكانيزه داشته باشد ولي در نهايت اطلاعات خود را به صورت پرينت به قسمت انبار و يا حسابداري بدهد. اين بخش ها بايد با صرف هزينه و وقت و احتمال اشتباه نسبت به ورود اطلاعات به سيستم خود اقدام كنند. زيرا بين نرم افزارهاي بخش هاي مختلف هماهنگي و يكپارچگي وجود ندارد. در چنين  مواردي مي توان ادعا نمود كه عملاً مكانيزه بودن هر بخشي به تنهايي كاري از پيش نخواهد برد.      
نكته مهمي كه در تحقيق ديگر پي آن برده شد، در مورد كارت هاي اعتباري و شرايط استفاده آنها در ايران است که مرتبط با فرهنگ استفاده از آنهاست كه براساس اعتماد كامل بين شركت صادر كننده و استفاده كننده كارت پايدار است. مثلاً اگر صاحب كارت ادعا كند كه خريد بخصوصي را انجام نداده است و شخصي با سوء استفاده از شماره كارت اعتباري خريد كرده است، شركت صادر كننده كارت ادعاي مشتري را بدون هيچگونه سؤالي مي پذيرد. البته شركت صادر كننده كارت بابت خدمات خود درصدي پول از مشتري مي گيرد.
در يکي از نوشته هاي روزنامه هاي کثير الانتشار نيز آمده بود «تا هنگامي كه چه شركت ها و چه افراد، اگر هنگام خريد چانه نزنند احساس كنند که سرشان كلاه رفته است و...، نمي توان انتظار خيلي زيادي از پيشرفت در اين بخش داشت و در نهايت تا هنگامي كه وقت ارزش چنداني در فرهنگ ما نداشته باشد، دليلي براي رفتن به سمت تجارت الكترونيكي و يا هر پديده الكترونيكي ديگر نخواهيم داشت.»
در نخستين كنفرانس بين المللي فناوري اطلاعات و دانش با تلاش دانشكده مهندسي كامپيوتر و فناوري اطلاعات دانشگاه صنعتي اميركبير در سالن همايشهاي صدا و سيما نيز به اين نکته اشاره شده است: «در كشور ما به دليل فقدان زمينه هاي حقوقي لازم براي استفاده از تجارت الكترونيك از قبيل اسناد و امضاي الكترونيك، عدم وجود سيستم انتقال الكترونيك وجوه، نبودن شبكه اصلي تجارت الكترونيك در كشور و سخت افزارها و نرم افزارهاي مربوط به آن، عدم اطلاع كافي موسسات كوچك و بزرگ از تجارت الكترونيك و نهايتاً كمبود دانش و فرهنگ استفاده از تجارت الكترونيك و شبكه اينترنت، استقرار اين سيستم را با مشكلات عديده اي روبرو مي كند كه اميد است با توجه به تصويب قريب الوقوع قانون تجارت الكترونيك و آموزشهاي الكترونيك، بسترسازي مناسب براي توسعه اين علم نوين تجارت، توسعه بازرگاني خارجي و برنامه چهارم توسعه كه متكي به صادرات است مهيا گردد.»
 EIU براي  سال 2000 درمورد وضعيت تجاري الكترونيك در 60 كشور رتبه بندي انجام داده است . در اين رتبه بندي كه در حقيقت سهولت و ميزان دسترسي به تجارت الكترونيك در كشورها را نشان مي دهد، از دو شاخص كلي محيط تجاري و ارتباطات استفاده شده است. براي شاخص محيط تجاري از 70 معيار مختلف از قبيل گستردگي اقتصاد، چشم انداز ثبات سياسي، محيط نظارتي، سياستهاي مالياتي و درجه آزادي تجارت و سرمايه گذاري استفاده شده است كه براساس اين شاخص نمره كشور ما از 10 فقط عدد 3 است يعني در رتبه 59 قرار دارد.
در ماهنامه علمي آموزشي تدبير – شماره 145 آمده است: «شاخص ديگر ارتباطات مي باشد كه از معيارهايي از قبيل گستردگي شبكه تلفن و ديگر معيارهايي كه تعيين کننده وضعيت دسترسي به اينترنت مانند هزينه اتصال به اينترنت، نرخ سواد و... استفاده شده است. براساس اين شاخص نيز نمره ما از 10 فقط عدد 3 است كه در رتبه 56 قرار دارد و در كل ازنظر شاخص سهولت و ميزان دسترسي به تجارت الكترونيك كشور ما در رتبه 58 از ميان 60 كشور بررسي شده را به خود اختصاص داده است!»        
بنابر توضيح شبكه فناوري اطلاعات ايران نيز، پيش‌نيازهاي استقرار و نهادينه شدن تجارت الكترونيك ايران نيز بدين صورت بيان شده است: 
جهت استقرار و نهادينه شدن تجارت الكترونيك در بستر اقتصاد ملي، پاره‌اي ملزومات و پيش‌نيازها بايد موجود باشد. اين موارد بطوركلي شامل يكسري شرايط و عوامل مساعد محيطي و يكسري ويژگي‌هاي مناسب در ساختار بنگاه‌ها و سازمان‌هاي فعال در اين زمينه مي‌باشد. دستة دوم نخست كه بطور عمده ناشي از تصميم‌گيري سياستگزاران كلان اقتصاد مي‌باشد براي بنگاه‌هاي اقتصادي (بويژه بخش خصوصي) حالت برونزا دارد يعني خارج از كنترل ايشان است، ولي دستة دوم براي بنگاه‌هاي اقتصادي حالتي درونزا دارد و آنها با ايجاد تحولات استراتژيك در ساختار توليد (يا عرضة خدمات) مي‌توانند به استانداردهاي مطلوب، جهت حضور در بازار جهاني تجارت الكترونيك دست يابند. اكنون به طرح اين پيش‌نيازها پرداخته مي‌شود. 
پيش‌نيازهاي برون زاي استقرار و نهادينه شدن تجارت الكترونيك
- وجود سيستم بانكي دقيق، سريع و روان كه بدون نياز به حضور فيزيكي از طريق اينترنت قابل دسترسي باشد .
- صدور كارتهاي اعتباري و بكارگيري نظام انتقال الكترونيك اسناد توسط شبكة بانكي
- تدوين قوانين داخلي بنحو سازگار با قوانين متحد‌الشكل بين‌المللي در ارتباط با تشريفات گمركي، نظام اخذ ماليات و بانكداري الكترونيك
- ايجاد سيستم استاندارد تخصيص كد تجاري محصول 
- ايجاد نظام حقوقي اطلاع‌رساني و تعريف حقوق مالكيت معنوي 
- تأمين امنيت اطلاعات
- تعريف حقوق فردي در ارتباط با محرمانه بودن اطلاعات شخصي 
- توسعة فناوري‌هاي عام همچون مهندسي ارتباطات و مهندسي نرم‌افزار از لحاظ دانش فني مورد نياز براي پشتيباني تجارت الكترونيك 
- راه‌اندازي خطوط ارتباطي سريع و مطمئن، با نظام تعرفه‌اي رقابتي در جهت كاهش قيمت خدمات مخابراتي و كاهش هزينة ارتباطات الكترونيك 
- وجود يك بستر قانوني جهت اجراي تجارت الكترونيك 
- پذيرش اسناد الكترونيكي توسط قوة قضائيه (بااعتباري برابر با اسناد كاغذي
- معرفي مراجع صدور گواهي امضاء ديجيتالي در كشور و تأييد احراز هويت خريدار و فروشنده توسط اين مراجع 
يش‌ نيازهاي درون زاي استقرار و نهادينه شدن تجارت الكترونيك 
- برخورداري از بازدهي بالاي تجاري: اگرچه محيط اينترنت، محيطي مناسب براي جذب مشتري است ولي بدليل وجود رقابت شديد، محيطي مناسب براي از دست‌ دادن آن نيز مي‌باشد لذا نبايد مشتري را پشت خط، زياد در انتظار نگه داشت. 
- برخورداري از بازدهي اطلاعاتي بالا: فرآيندهاي توسعة سيستم‌هاي تجارت الكترونيك بايد توانايي بهينه‌سازي سيستم را به‌سرعت و براساس نياز مشتري و تقاضاي بازار داشته باشند يعني سازمان تجاري بايد بتواند همواره بطرزي سريع و كارآمد به جمع‌آوري اطلاعات و پردازش آن در جهت تعديل يا اصلاح سياستهاي تجاري خود اقدام كند. 
- انسجام فعاليتها در راستاي اهداف برنامه‌ريزي شده:اطلاعات ابتدا و انتهاي فرآيندهاي داخلي بنگاه بايد منسجم شوند تا مجموعه‌اي از اطلاعات دقيق حاصل شود و تضادي از لحاظ كمي يا كيفي بين عرضه و تقاضاي اعلام شده از سوي مشتري پيش نيايد. 
- برخورداري از آموزش و تخصص لازم در ارتباط با بكارگيري فنون تجارت الكترونيك: براي كسب و حفظ مزيت تجاري در محيطي كه رقابت شديد در آن برقرار است جذب، تربيت و حفظ نيروي كار تخصصي كه در ارتباط با فنون تجارت الكترونيك به سطح حرفه‌اي رسيده باشد الزامي است. با توجه به روند هرچه سيالتر شدن نيروي كار در دنياي امروز، از دست دادن نيروي كار متخصص به معناي جذب آن توسط رقبا بوده و مي‌تواند در بلند‌مدت زمينه‌هاي شكست تجاري را در پي داشته باشد. 
- استمرار در بهينه‌سازي:براي كسب پيشرفت در حوزه تجارت الكترونيك، رسيدگي مداوم به فرآيندها و به‌روز نمودن آنها بسيار مهم و حياتي است. وجود يك هستة قوي تحقيق و توسعه كه برخوردار از امكانات و بودجة كافي باشد مي‌تواند در اين زمينه بسيار كارگشا باشد. 
- طراحي كارآمد براي رسيدگي به خواست مشتريان و تأمين رضايت آنها:هنگامي‌كه يك مشتري به سايت اينترنتي بنگاه يا سازمان مراجعه مي‌كند بايد بتواند اطلاعات بدست آورد و يا براي مشكل خود راه حل پيدا كند و در نهايت تصميمي بگيرد، لذا ساختار مناسب جهت دسترسي مراجعه كننده به امكانات سايت اينترنتي و همچنين ملاحظات حفاظتي و آدرس‌دهي دقيق و سهل‌الوصول، از پارامترهاي مهم و مؤثر در طراحي وب‌سايتهاي تجاري مي‌باشد كه عدم توجه به آن، موجب ناتواني در امر تجارت الكترونيك خواهد شد. 
- توانايي در همراهي با فناوري‌هاي جديد:امروزه بطور مداوم، جهان شاهد ظهور فناوري‌هاي جديد مي‌باشد كه عدم توانايي در همراهي مناسب با آنها موجب از دست رفتن منافع بالقوة ناشي از آنها براي بنگاه خواهد بود. در حقيقت، نوسازي در فن‌آوري‌هاي مورد استفاده بايد بگونه‌اي انجام گيرد كه بنگاه همواره در فهرست جستجوي مشتريان براي دريافت خدمات و كالاي مورد نظر قرار گيرد. 
- سازگاري و عدم مغايرت در مسيرهاي بازاريابي: ممكن است بر اثر عرضة اينترنتي كالا، شبكه توزيع سنتي (عمده‌فروشان كالاي بنگاه) از خريد كالا و ادامة نمايندگي پخش امتناع كنند لذا در امر بازاريابي بايد به اين نكتة ظريف دقت لازم را مبذول داشت. 
- در اينجا بي‌فايده نخواهد بود اگر به نتيجة تحقيقاتي كه در ارتباط با موانع رشد تجارت الكترونيك در چند كشور اروپاي شرقي انجام شده، اشاره شود. سهم اين موانع به‌ترتيب اهميت به‌شرح ذيل شناسايي شده است: 
-  فقدان امنيت منابع مالي و اعتباري در بانكداري الكترونيك (38%)
-  نفوذپذيري حريم شخصي معاملات (32%) 
-  فقدان امنيت اطلاعات (اطلاعات مالي و فني) (29%)
-  فقدان حمايت‌هاي قانوني در ارتباط با امور خريد و فروش اينترنتي (17%)
-  عدم اطمينان در معاملات اينترنتي از سوي مشتريان كه غالباً به افزايش هزينه‌هاي آن منجر مي‌شود (16%)
-  عدم شفافيت در مورد ميزان بدهي و تعهدات شركت‌هاي اينترنتي (عدم اطلاع از ريسك بدهي‌ها) (13%)
-  فقدان چهارچوب جامع تنظيم‌كنندة مقررات و رفع دعاوي در تجارت الكترونيك (13%)
-  فقدان فرهنگ تجارت الكترونيك در سطح ملي (9%)
 البته چنانچه مشخص است اين موانع كاملاً از يكديگر تفكيك شده نيستند، بلكه داراي همپوشاني با يكديگر مي‌باشند ولي در جمع‌بندي نتايج اين تحقيق مي‌توان چنين گفت‌كه بطور كلي مشكلات عمدة محدودكنندة رشد تجارت الكترونيك در كشورهاي در حال توسعه عبارتند از: عدم امنيت اطلاعات و فقدان پوشش‌هاي قانوني در ارتباط با معاملات تجاري و مالي كه در جهت تسريع رشد آن بايد نسبت به رفع اين موانع اقدام شود.

عوامل مانع در رشد و توسعه تجارت الكترونيك

- فقر اقتصادي و فرهنگي جامعه و  پايين بودن سطح آگاهي مردم به فناوري اطلاعات در كشور
      نبود فرهنگ مناسب رويارويي با پديده تجارت الكترونيك و مانع تراشي هاي مردم عامه با ترويج شايـعات و تفكر نادرست و جايـگزين برخي پديده هاي تجاري ديگري مانند بازاريابي شبكه اي كه ارتباط چنداني با پديده گسترده تجارت الكترونيك ندارد و نيز برخورد منفي تجار،  واحدهاي توزيع فيزيكي و  مشتريان با تجارت الكترونيك، مانع مهمي بر سر رشد اين پديده بشمار مي آيد.
از طرفي در كشور ما حتي نخبگان سياسي نيز هنوز از چند و چون اين انقلاب نوين در عرصه مبادلات بازرگاني آگاهي ندارند. اما در عين حال همه مي دانستند اين راه ناگزيري است كه اقتصاد ايران را از سنت جدا و به مدرنيته پيوند مي دهد!
آموزش مصرف‌كنندگان در زمينه فرصت‌ها و مزاياي تجارت الكترونيكي و نحوه استفاده از اينترنت و رايانه يك شرط اساسي براي ايجاد تقاضا براي فناوري‌هاي جديد و تجارت الكترونيكي است. آموزش نيروي انساني با مهارت بالا در بخش‌هاي تجارت الكترونيكي يكي از ضروريات تجارت الكترونيكي محسوب مي‌شود.
 بنابراين عدم فرهنگ سازي مناسب توسط دستگاههاي زيربط در جامعه در جهت توسعه آگاهي عمومي از مباحث فناوري اطلاعات،‌ مانع جدي در اين مسير محسوب مي شود.
مديران بايد در زمينه هاي کاربردي، آموزش هاي لازم را  براي مشتريان و مخاطبان خود تامين کنند و از طرق مختلف در اختيار کاربران قرار دهند.
در نگاه تخصصي تر،‌ يک توصيه هميشگي براي افرادي که مي خواهند تجارت الكترونيك را در سازمان خود تجربه کنند اين است که براي افراد آگاه سازي ويژه اي داشته باشيد. اين وظيفه شماست که با شناخت مناسب  از ظرفيت ها و قابليت هاي سازماني خود بتوانيد ضمن مديريت مناسب بر انتظارات، افراد را به يک مشتري بالفعل تبديل کنيد. نکات زير مي تواند در شرايط مختلف مورد استفاده قرار گيرد.
1- به مشتريان خود سازمان ها و شرکت هايي را که طريق الکترونيکي از خدمات شما استفاده کرده اند و يا مي کنند معرفي کنيد و نکات و ويژگي هايي که براي آنها در استفاده از اين گونه خدمات فراهم شده خاطر نشان شويد.
2- اطلاعات کامل، دقيق و کارشناسانه پيرامون تمامي کالا هايي که از طريق الکترونيکي عرضه مي کنيد در اختيارمشتريان بگذاريد و به آنها  بفهمانيد حاضر هستيد توضيحات بيشتر را  در قالب پست الکترونيک،  جلسات تلفني يا حتي به صورت حضوري به او بدهيد. ( اين کار در جلب اعتماد مشتريان بسيار موثر خواهد بود به خصوص وقتي اين احساس براي مشتري ايجاد شود که پشت شيشه مانيتور خود از يک شرکت فعال و پويا بازديد کرده است ).
3- آموزش مناسب براي بهره گيري از کالا ها و خدمات و فناوري هاي سازمان خود را براي مشتريان جديد هرگز فراموش نکنيد به خصوص زماني که کالاي جديدي را وارد بازار الکترونيکي کرده ايد. 
اين آموزش ها مي تواند در قالب آموزش هاي دوره اي از طريق واحد آموزش سايت ، از طريق پست الکترونيک و يا چند رسانه اي ها صورت پذيرد. شما مي توانيد همراه کالاي ارسال شده براي مشتري يک لوح فشرده آموزشي تهيه کنيد و به او امکان دهيد که با استفاده از آن با کارکردهاي کالاي شما آشنا شود و در صورت لزوم به صورت مستقيم به سايت شما  وصل شود.
4- سعي کنيد ابزارهاي ارتباطي را بر اساس نياز و امکانات مشتريان خود گزينش کنيد. در واقع شما با در اختيار گذاشتن اطلاعات کاملي براي مشتري به او اين فرصت  را  مي دهيد که با آرامش و آسودگي بيشتري به قيمت پيشنهادي شما فکر کنند و از شما خريد نمايند. در صورتي که در بسياري از فروشگاههاي معمولي شايد اين امکان  وجود نداشته باشد که براي هر مشتري توضيحات کامل و جامع در مورد هر کالا ارائه شود.
5- از ياد نبريد که اينترنت به شما يک  امکان بسيار خوب مي دهد و آن هم قابليت مقايسه شدن در سطحي گسترده است. شما با انتقال اطلاعات به مشتري و قيمت پيشنهادي در وب سايت خود او را قادر ساخته ايد که خدمات شما را با ديگر شرکتها نيز مقايسه کند.
- عوامل جمعيتي (مانند سن متوسط بالا در بازدهي و در آمد زايي جامعه)
بالا بودن سن در سطح عمومي جامعه، انگيزه جامع و افراد را در جايگزين كردن تجارت هاي نوين به جاي تجارتهاي سنتي مي كاهد. اينگونه جوامع رغبت زيادي تغيير مدلهاي بازدهي اقتصادي از خود نشان نمي دهند.

 

- بي ارزش بودن وقت در فرهنگ عامه ايران
يكي از مهمترين معضلات فرهنگي كشور،‌ عدم توجه ارزشي به فرهنگ «وقت طلاست!» و يا «هر لحظه گنج بزرگي است» در جامعه است كه در فرهنگ ما بسيار بدان اشاره شده است! تا زماني كه به «وقت» به عنوان يك مقوله بي ارزش در جامعه كنوني ايران نگاه مي شود،‌ ناگزير پديده هايي نيز كه اندكي و يا بسياري باعث صرفه جويي در زمان مي شود، ناديده شمرده مي شوند.

 

- تصميم گيريهاي ناصحيح حكومت در برخورد با پديده هاي نو (مانند اينترنت و ماهواره) و نيز در روابط بين الملل (مانند تحريم هاي اقتصادي و بانكي عليه ايران)
 يكي از معضلات جامعه كنوني ايران، متاسفانه برخورد يكطرفه و حذف كل بستر پديده هاي نوين به لحاظ در بر گرفتن احتمال استفاده از آن پديده مغاير با شعائر ديني بوده و هست. البته تجربه نشان داده است كه با گذشت زمان جامعه و حكومت، براي رفع صوري موانع رشد و توسعه منافع ملي راهي جز پذيرش آن تحت شرايطي خاص نداشته است. بنابراين وجود چنين تفكري صرف زمان زيادي را در جاسازي چنين پديده  هايي در كشور  موجب شده،‌ عملا موانع زيادي را در سر راه آنها بوجود آورده و مدت زمان بهره داري و ظهور علائم توسعه را بسيار طولاني مي كند.
 تحريم هاي اقتصادي نيز ضربه هاي زيادي بر سر توسعه زيرساختهاي تجارت الكترونيك وارد آورده است كه از آن جمله مي تواند به محدويت و يا محروميت استفاده از كارتهاي اعتباري بين المللي مانند Mastercard، Visa Card و ... نام برد.

 

- عدم رشد متناسب زير ساختهاي مالي 
عدم توجه به بسترهاي مالي و زير ساخت هاي نوين حسابداري در علم اقتصاد كه يكي از بازوهاي تجارت الكترونيك مي باشد، در امر توسعه اين پديده، موانع زيادي را سبب گرديده است.
 
- هزينه هاي بالا و نبود بسترها و تجهيزات شبكه‏اي و ارتباطي لازم براي دسترسي سريع و آسان مردم به اينترنت 
متاسفانه زيرساخت هاي ارتباطي و شبكه اي مانند اينترنت،‌ موبايل و ... در ايران با هزينه هاي ريالي و زماني بسيار زيادي به نتيجه ميرسند و پهناي باند اينترنتي و دسترسي آسان و سريع به اينترنت به عنوان يكي از مهمترين بسترهاي بكار گيري تجارت الكترونيك در ايران به آساني مهيا نيست. عدم دسترسي سريع و ارزان به اينترنت رغبت كاربران را براي شركت در تبادلات تجاري برخط در حد بسيار زيادي مي كاهد.
در حال حاضر شرايط براي آغاز راه مطلوب است ولي قطعا براي ادامه راه با کمبودها و مشکلات فراواني مواجه هستيم.بنابر اين بايد در حوزه هاي زير کمبود ها و مشکلات رفع شوند:
الف- آمادگي زيربنايي شبكه مخابراتي و ماهواره اي کشور.
ب - آمادگي سرعت و كيفيت شبكه هاي داخلي و ملي
ج - امكان دسترسي به اينترنت پر سرعت
د - محتويات مرتبط و مناسب محلي 
هـ- دسترسي به امكانات سخت‌افزاري و نرم‌افزاري.
و - آمادگي خدمات و پشتيباني.
ز- مطابقت با استانداردهاي بين‌المللي.

 

جدول : وضعيت موجود شاخص‌هاي زيرساخت‌هاي ارتباطاتي
رديف بخش‌ها شاخص‌ها وضع موجود
1 شبكه مخابراتي - ضريب نفوذ تلفن ثابت
- ضريب نفوذ تلفن همراه
- ضريب نفوذ شبكه كابلي 06/23
07/5
وجود ندارد
2 سرعت و كيفيت شبكه  - متوسط سرعت ارتباط با شبكه در شهرهاي بزرگ 
- متوسط سرعت ارتباط با شبكه در شهرهاي كوچك
- متوسط سرعت ارتباط با شبكه براي بخش تجارت  Kb/s 6/33
Kb/s 2/19
Kb/s 512
3 دسترسي به اينترنت  - ضريب نفوذ اينترنت (در هر 10هزار نفر) 09/650
ضريب نفوذ ميزبانان اينترنتي (Hosts) ( در هر 10 هزار نفر) 76/0
4 محتواي سايت‌ها  - محتويات مناسب و به زبان فارسي  مناسب 
5 دسترسي به امكانات سخت‌افزاري و نرم‌افزاري - ضريب نفوذ رايانه (در هر 100 نفر) 
- تعداد شركت‌هاي فعال در نرم‌افزار  5/7
11 درصد شركت‌هاي عضو شورايعالي انفورماتيك 
6 آمادگي خدمات و پشتيباني  - خدمات راه‌اندازي خطوط جديد ارتباطي : 
• ثابت 
• خطوط اختصاصي 2/1 سال 
3 تا 10 ماه 
  - زمان لازم براي تعميرات مربوط به IT 
• دولتي 
• خصوصي  زمان طولاني 
زمان مناسب 
  - توسعه سيستم‌هاي مورد نياز الكترونيكي  مناسب 
7 مطابقت با استانداردهاي بين‌المللي  - استفاده از استانداردهاي بين‌المللي در زمينه‌هاي 
تجارت الكترونيكي  مقدماتي 
- عدم وجود قوانين مدون و مصوب تجارت الكترونيك و  ساير مسائل حقوقي
طي سال گذشته ميزان ضررهاي بازار جهاني تجارت الكترونيكي از كلاهبرداري به سقف 8/2 ميليارد دلار رسيد كه اين رقم 8 درصد بيشتر از آمار سال گذشته بود. براساس اين گزارش ، نرخ ضررهاي اين بخش از كلاهبرداري طي سال 2005 حدود 6/1 درصد از مجموع عوايد اين بازار بود. 
گزارش‌‏ها حاكي است ؛ ميزان ضررهاي كلاهبرداري با فروش آنلاين بين 5 تا 25 ميليون دلار در سال طي سال گذشته از 5/1 درصد به سقف 8/1 درصد رسيد. ميزان ضرر با فروش آنلاين بيش از 25 ميليون دلار در سال نيز از رقم 1/1 درصد به سقف 2/1 درصد رسيد. گفتني است ؛ طبق بررسي‌‏ها ترس از افزايش كلاهبرداري در بخش تجارت الكترونيك سفارش‌‏هاي آنلاين اين بخش را بيش از 9/3 درصد كاهش داده است.
      با وجود تدوين برنامه جامع توسعه تجارت الكترونيك ايران توسط معاونت برنامه ريزي و امور اقتصادي وزارت بازرگاني در قالب برنامه چهارم توسعه كشور،‌ هنوز اين برنامه مصوب چالشهاي فراواني در هماهنگي با دستگاه هاي مختلف ذيربط داشته و با اجرايي كردن آن با تهيه زيرساخت هاي لازم فاصله دارد. علاوه بر اين،‌ تجارت الكترونيك،‌ شايد مبهم  ترين قانوني باشد كه از تصويب مجلس شوراي اسلامي گذشته باشد. بنابراين بديهي است كه تا پياده سازي كامل اين برنامه مصوب كه دستگاههاي زيادي از حكومت را شامل مي شود،‌ موانع اصولي در راه توسعه تجارت الكترونيك وجود داشته باشد.
      از طرفي ضعف قوانين موجود در زمينه مساول حقوقي،‌ گمرك  و ماليات و نيز عدم وجود قوانين مدون مناسب در زمينه برخورد با جرائم الكترونيكي،‌ مانع جدي نيز در اين راه محسوب مي شود. همچنين در اين زمينه مي توان به مقبول نبودن اسناد و امضاهاي الكترونيك در قوانين و مقررات جاري كشور اشاره كرد. افزايش كلاهبرداري نيز باعث ضرر 8/2 ميليارد دلاري بازار جهاني تجارت الكترونيك شده است. 
به طور كلي، مسائلي چون قابل استناد بودن ادله الكترونيكي، قواعد حمايت از مصرف‌كننده، قواعد تبليغ، حمايت از داده‌پيام‌هاي شخصي، حمايت از حقوق مؤلف در بستر مبادلات الكترونيكي و حمايت از اسرار و علائم تجاري به منظور حمايت از رقابت‌هاي مشروع، به طور كامل مسائل حقوقي تجارت الكترونيكي را در بر ميگيرد. در زمينه حقوق كيفري نيز معرفي جرائمي چون كلاهبرداري و جعل، نقض حمايت از داده‌پيام‌هاي شخصي، نقض حقوق مصرف‌كننده، نقض قواعد تبليغ، نقض حقوق مؤلف و نيز نقض اسرار و علائم تجاري در بستر مبادلات الكترونيكي و تعيين مجازات آنها مي تواند موثر باشد ليكن تهيه و تدوين قواعد و مقررات مربوط به زيرساخت‌هاي تشكيلاتي و قانوني و حقوقي صدور گواهي الكترونيكي، ماليه الكترونيكي شامل: بانكداري، بيمه، گمرك و پرداخت‌هاي online، دريافت ماليات از فعالان تجارت الكترونيكي، آئين‌ دادرسي و شيوه‌هاي طرح دعوي اعم از حقوقي و كيفري به روش الكترونيكي، آموزش و آگاه‌سازي كادر قضائي در خصوص به كارگيري شيوه‌هاي نوين رسيدگي، صلاحيت جزائي و روش‌هاي بين‌المللي قضائي جزائي در بستر مبادلات الكترونيكي يا اساساً‌ در قانون مورد توجه نبوده و يا بدون عنايت به درجه اهميت آن صرفاً‌ اشاره مختصري به آن شده و يا بعضاً به آئين‌نامه واگذار گشته است. 
      با توجه به اين شرايط بايد زمينه اي را فراهم کرد تا حقوق مديران سايت ها و فعاليت وب سايتها رسميت يافته و به عنوان بنگاههاي تجاري شناخته شوند همچنين لازم است تا وکلايي آشنا به مسائل تجارت مبتني بر وب براي حمايت از حقوق مديران سايت ها تربيت شوند.

 

 - امنيت تبادل داده هاي شخصي در بستر الكترونيك
يكي از مواردي كه تاثير منفي زيادي در عدم رغبت مديران و كاربران براي توسعه تجارت الكترونيك مي گذارد،‌ عدم بستر سازي مناسب در زمينه امنيت تبادلات داده هاي شخصي و محرمانه مانند اطلاعات پرداخت الكترونيك شامل شماره هاي حساب و رمز كارت و ... مي باشد. البته اقدامات بسيار مناسبي به عنوان مثال از سوي برخي بانكهاي مجري پرداخت الكترونيك در اتصال به سايت هاي مربوطه با رعابت اصول امنيتي مانند SSL انجام پذيرفته است كه البته محدود مي باشد. معضل ديگر عدم شناخت و صدور امضاي ديجيتال و بسترهاي توسعه زمينه هاي استفاده از گواهينامه هاي ديجيتالي مي باشد. 
      براساس طرح مصوب مجلس در آينده براي ارائه خدمات صدور امضاي الكترونيك در كشور دفاتر خدماتي ويژه اي به همين منظور تأسيس خواهند شد. به نظر مي رسد تصويب اين قانون صرف نظر از كاستي ها و ابهامات موجود در آن مي تواند گامي به پيش براي ايجاد تحول در نظام مبادلات بازرگاني ايران باشد. هرچند با توجه به موانع و نقايص موجود در زيرساخت هاي نرم افزاري كشور تصور اجراي اين طرح در كوتاه مدت كمي بيش از حد خوش بينانه مي نمايد.

 

ناديده گرفتن نقش بانك مركزي در تجارت الكترونيك و و فقدان نظام بانكداري الكترونيكي نوين در سيستم بانكي كشور
 به گفته مشاور رئيس كل بانك مركزي، آئين نامه اجرايي تجارت الكترونيك تصويب شده ، ولي در اين آئين‌نامه نقش بانك مركزي ناديده گرفته شده‌ است و لذا شانسي براي موفقيت نيست. 
به گفته دكتر احمد مجتهد، 3 بانك هنوز به بانكداري الكترونيك مجهز نشدند كه نداشتن نرم‌افزارهاي موجود براي اين مسئله باعث اين موضوع شده است. هدف اين است كه در كنار دستگاه هاي خودپرداز، از طريق اينترنت نيز عمليات بين‌ بانكي را تسريع بخشيده و در وقت مردم صرفه‌جويي شود. چرا كه در بانكداري الكترونيك، نقل و انتقال پولي سريع‌تر انجام مي‌شود و مشكلات عمده بانك‌ها كاهش مي‌يابد. براي استفاده از كارت‌هاي اعتباري كشورهاي ديگر در داخل كشورمان، بايد مسائلي مانند نقل و انتقال ارز را مورد توجه قرار داد. با توجه به اينكه تحت شرايط خاص محدوديت‌هاي ارزي وجود دارد و كشور ما در زمينه ورود و خروج سرمايه محدود است لذا قادر به نقل و انتقال آزادانه نيستيم. Mastercard از كانال رسمي در ايران پشتيباني نمي‌شود، بلكه با يك موسسه‌اي قراردادي بسته شده سپس به صورت محدودي مورد استفاده قرار مي‌گيرد. بنا به گفته وي، اين، سيستم معتبري نيست و مجوز بانك مركزي را ندارد. در زمينه پرداخت الكترونيكي چون بايد توسط بانك مركزي ضمانت شوند، لذا اگر نقش بانك مركزي ناديده گرفته شود موفق نخواهد بود

 

- عدم وجود كارتهاي اعتباري بين الملل و ساير كارتهاي خريد الكترونيكي 
علاوه بر محدوديت و محروميت استفاده از كارت هاي خريد بين المللي،‌ عدم گسترش در كارت خريد بانكي و تنوع در ارائه آنها عامل مانع ديگري در اين راه به شمار مي آيد.

 

-  عدم پشتيباني از شركتهاي تجاري فعال در زمينه تجارت الكترونيك و فقدان اين مراكز در كشور
عدم پشتيباني از شركتهاي فعال در زمينه تجارت الكترونيك توسط مبادي ذيربط و نير فقدان اين مراكز در سطح كشور از جمله موانع ديگر مي باشد. البته خود شركتهايي نيز كه در اين امر،‌ بخصوص تجارت الكترونيك از طريق پياده سازي سيستمهاي خريد و فروش بر روي وب اقدام مي كنند،‌ مي بايست به عوامل زير توجه بيشتري داشته باشند:
1- خلق ارزش براي مشتري
اين کار مي تواند با ارائه يک محصول که براي مشتريان بالقوه جذاب باشد و در بازار رقابتي قابل توجه باشد صورت گيرد.
2-  ارائه خدمات منحصر به فرد
3- ترغيب و تشويق براي خريد و بازگشت مجدد به سايت
اين کار مي تواند با حربه هاي خاصي همچون ارائه تخفيف، اختصاص کوپن خريد، برنامه هاي تبليغاتي و... صورت گيرد.
4- آماده کردن يک سايت جذاب
براي اين کار بايد دقت و سليقه لازم را در به کار بردن رنگها، تصاوير، تصاوير متحرک، فايلهاي گرافيکي، قلم ها  و درصد فضاي خالي داشته باشيد.
5- ايجاد انجمن هاي مجازي
اين کار مي تواند با راه اندازي اتاق هاي چت، بخش ارسال نظرات، تالارهاي گفتگو و... انجام شود.
6- ايجاد امنيت و اعتماد
 اين کار مي تواند با در اختيار داشتن سرورهاي موازي، فناوري هاي شکست ناپذير، پنهان سازي اطلاعات و ديواره هاي آتش قوي صورت گيرد.
7- توجه همه جانبه به امر ارتباط با مشتريان
 براي اين کار بايد مطمئن شويد که همه کارمندان، مديران و حتي شرکاي تجاري شما ديد کاملي و مشابهي نسبت به مشتري دارند.
8- خود مشتريان پر از تجربيات گوناگون هستند. شما مي توانيد از طريق هر يک از ايميل ها و نظرات و انتقادات آنها تجربيات گران قدر و البته رايگاني را کسب کنيد.
9- ساده و موثر کردن جريان کسب و کار:
 اين کار مي تواند از طريق باز مهندسي فرآيندهاي کسب و کار و بهره گيري از ابزارهاي فناوري اطلاعات صورت پذيرد.
10- اجازه دهيد مشتريانتان به يکديگر کمک کنند.
 اين کار مي تواند با راه اندازي يک سايت خودگردان و بدون نياز به هيچ رسيدگي اي صورت پذيرد.
11- به مشتريان کمک کنيد تا کارشان را انجام دهند.
اين کار مي تواند با در اختيار گذاشتن اطلاعات قابل مقايسه زياد و امکانات جستجوي مناسب صورت پذيرد.
12-  سعي کنيد يک طرح و مدل اساسي و بدون عيب براي کسب و کار خود طراحي کنيد. 
13- سازمان خود را هميشه در حالت آماده باش نگه داريد و به اندازه کافي آمادگي داشته باشيد تا در مقابل تغييرات محيط سريع عکس العمل نشان دهيد. 
نتيجه
بسياري از اقتصاددانان، متخصصان و آينده‌نگرها بر اين عقيده‌اند كه در سال‌هاي اخير انقلابي مشابه انقلاب صنعتي به وقوع پيوسته كه جهان را وارد «عصر اطلاعات» ساخته است و بسياري از جنبه‌هاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي حيات‌بشر را دستخوش تحولي عميق نموده است. يكي از ابعاد اين تحول، تغييرات عميقي است كه در روابط اقتصادي بين افراد، شركت‌ها و دولت‌ها به وجود آمده است. مبادلات تجاري بين افراد با يكديگر، شركتها با يكديگر و افراد با شركتها و دولتها به سرعت از حالت سنتي خود كه عمدتاً مبتني بر مبادله بر مبناي اسناد و مدارك كاغذي است خارج شده و به سوي انجام مبادلات از طريق بهره‌گيري از سيستم‌هاي مبتني بر اطلاعات الكترونيكي در حركت است. تجارت الكترونيكي، به دليل سرعت، كارايي، كاهش هزينه‌ها و بهره‌برداري از فرصت‌هاي زودگذر عرصه جديدي را در رقابت گشوده است تا آنجا كه گفته مي‌شود عقب افتادن از سير تحول نتيجه‌اي جز منزوي شدن در عرصه اقتصاد جهاني نخواهد داشت. امروزه فروشگاه‌هاي بزرگ به آساني محصولات خود را از طريق اينترنت به فروش مي‌گذارند و شركت‌ها تبادلات عظيم مالي خود را بر روي اينترنت سامان بخشيده‌اند. سرمايه‌گذاري، بازاريابي الكترونيك، پرداخت‌هاي الكترونيك، فروشگاه‌هاي آنلاين، بازارهاي بزرگ حراجي و...، همه و همه تنها گوشه‌هايي از وسعت تجارت الكترونيك را شامل مي‌گردد.
 اما متاسفانه آنچه در كشور عزيزمان ايران شاهد هستيم ، شكاف روزافزون با كشورهاي پيشرفته و حتي در حال توسعه ميباشد.كه عمده دليل آن هم نبود بستر مناسب و بروز از جهات مختلف ميباشد. لذا بررسي و تحقيق درخصوص عوامل بازدارنده از رشد مناسب تجارت الكترونيك در كشورمان ايران امري ضروري به نظر ميرسد.


 پي نوشت :

(1) " مديريت دانش كليد رهايي از عقب ماندگي سازماني در جامعه دانايي محور "، قوامي فر عاطفه – بيگ،‌ ليلا، دومين كنفرانس سالانه تجارت الكترونيك اهواز، 1384
(2) " بررسي چالش ها و مشکلات راه اندازي و مديريت وب سايت هاي تجاري در ايران 
بر اساس استراتژي هاي بازاريابي الکترونيکي "، حسني،‌ فرنود، دومين كنفرانس سالانه تجارت الكترونيك اهواز، 1384
(3) "تجارت الكترونيك و پيش نيازهاي آن در ايران"،‌ شبكه فناوري اطلاعات ايران - www.iritn.com
(4) "افزايش كلاهبرداري در اينترنت"،‌ شبكه فناوري اطلاعات ايران - www.iritn.com
(5) "نقش بانك مركزي در توسعه تجارت الكترونيك"،‌ شبكه فناوري اطلاعات ايران - www.iritn.com
(6) " دلايل عقب ماندگي تجارت الكترونيك در ايران "،‌ شبكه فناوري اطلاعات ايران - www.iritn.com
(7) "الكترونيك عليه سنت"،‌ روزنامه همشهري، ارديبهشت 1382،‌ شماره 3034
(8) "برنامه جامع توسعه تجارت الكترونيك ايران"، معاونت برنامه ريزي و امور اقتصادي وزارت بازرگاني، 1382


نويسنده :فرشاد اكبري
دانشجوي كارشناسي ارشد مهندسي IT - گرايش تجارت الكترونيك دانشگاه شيراز 

 


 

پي نوشت :
(1) " مديريت دانش كليد رهايي از عقب ماندگي سازماني در جامعه دانايي محور "، قوامي فر عاطفه – بيگ،‌ ليلا، دومين كنفرانس سالانه تجارت الكترونيك اهواز، 1384
(2) " بررسي چالش ها و مشکلات راه اندازي و مديريت وب سايت هاي تجاري در ايران 
بر اساس استراتژي هاي بازاريابي الکترونيکي "، حسني،‌ فرنود، دومين كنفرانس سالانه تجارت الكترونيك اهواز، 1384
(3) "تجارت الكترونيك و پيش نيازهاي آن در ايران"،‌ شبكه فناوري اطلاعات ايران - www.iritn.com
(4) "افزايش كلاهبرداري در اينترنت"،‌ شبكه فناوري اطلاعات ايران - www.iritn.com
(5) "نقش بانك مركزي در توسعه تجارت الكترونيك"،‌ شبكه فناوري اطلاعات ايران - www.iritn.com
(6) " دلايل عقب ماندگي تجارت الكترونيك در ايران "،‌ شبكه فناوري اطلاعات ايران - www.iritn.com
(7) "الكترونيك عليه سنت"،‌ روزنامه همشهري، ارديبهشت 1382،‌ شماره 3034
(8) "برنامه جامع توسعه تجارت الكترونيك ايران"، معاونت برنامه ريزي و امور اقتصادي وزارت بازرگاني، 1382


نويسنده :فرشاد اكبري
دانشجوي كارشناسي ارشد مهندسي IT - گرايش تجارت الكترونيك دانشگاه شيراز 

 

 

 

 

 

 

 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی

آخرین ارسالهای کاربران